ИДЕОЛОГИЯ, ИДЕАЛИЗАЦИЯ И ВЕРА

Перейти вниз

ИДЕОЛОГИЯ, ИДЕАЛИЗАЦИЯ И ВЕРА

Сообщение автор Admin в Вт Мар 12, 2013 8:28 pm

Авторский перевод с белорусского языка.

Г. А. АНТОНЮК

ИДЕОЛОГИЯ, ИДЕАЛИЗАЦИЯ И ВЕРА
(основополагающие теоретические идеи научной концепции чистого (пурического) рационализма)


В данной статье я излагаю многие основополагающие теоретические положения созданной мною научной концепции нового рационализма, которую называю концепцией чистого рационализма. Суть рационального взгляда на мир я определяю как антиидеологический взгляд на мир. Рационализм и идеология – это и противоположные типы мышления, и противоположные способы понимания мира, выполняющие роль парадигм осмысления, познания, видения мира. Они лежат в основе рациональных и идеологических мировоззрений. Чистый рационализм – это совсем не искаженный идеологией полный, последовательный рациональный взгляд на реальность. В отличие от прежних концепций рационализма моя концепция чистого рационализма не говорит о том, как устроен мир. Она говорит о том, как нужно мыслить мир, чтобы получать объективные знания о мире и использовать объективные знания для создания желаемого мира.

Моя концепция чистого рационализма --- это разновидность концепций рационализма, но она является поступательным продолжением прогрессивного развития концепций рационального отношения к миру, начиная с первых в европейском мировоззрении концепций рационализма древнегреческих софистов ( с 5 ст. до н.э. -- Протагор и др.) и скептиков (с 4 ст. до н.э. -- Пиррон и др.). Генеральную линию прогрессивного развития концепций рационализма осуществляли также Беркли, Юм, Кант, позитивизм, прагматизм. Концепция чистого рационализма – это качественно новая, революционная более высокая ступень поступательного развития концепций рационализма, опирающаяся на достижения предыдущих концепций рационализма.

Революций в прогрессивном развитии концепций рационализма было несколько. Решающая роль в предыдущей революции принадлежит позитивизму, особенно неопозитивизму. Считаю, что концепция чистого рационализма – это современный рационализм, отвечающий требованиям современного научного познания. Одно из слабых мест современного научного познания возникло вследствие проникновения его в такие фундаментальные уровни мироздания, искажение объективного знания о которых путем отождествления познаваемого объекта с познающим объект мышлением, в частности, с создаваемыми мышлением идеализированными предметами и с логикой мышления, ведет к коренному искажению всей системы научного познания и научной картины мира и к срыву ускоряющегося тотального, по всем направлениям, познавательного и инженерного наступления человечества на мироздание.

* * *

Вопрос о сущности идеологии, о ее месте и роли в обществе имеет большое практическое значение. История человечества знает немало случаев, когда во имя обеспечения функционирования и воплощения в жизнь тех или иных идеологий, которые признавались государственной властью единственно правильными, обществу наносился огромный вред, уничтожались многие миллионы людей. Это и преследование первохристиан, и крестовые походы христиан, и католическая инквизиция, и сталинизм, и фашизм, и полпотизм, и множество других бесчеловечных действий.

В период господства в государстве официальной идеологии, какие бы возвышенные ценности она ни провозглашала, официальная власть ограничивает разработку и распространение отличных от официальной идеологии взглядов, даже научных, которые противоречат ей (напр., преследование в средневековье католической церковью сторонников гелиоцентрических взглядов, гонения на генетику, кибернетику в эпоху сталинизма, запрет при социализме неидеологизированных социальных исследований), насильственно сдерживает свободную конкуренцию идеологий, а значит, и их свободное развитие, осуществляет массовое принуждение людей к официальной идеологической вере, даже тех, кто по природе своего мышления и своих побуждений вообще не склонен к идеологической вере. Между прочим, упорное навязывание неистовыми фанатиками идеологий, которые не являются официальными, также наносит обществу большой вред.

Однако и сейчас в мировой общественной мысли существуют расхождения относительно того, какое место должна занимать идеология в обществе, какую пользу она приносит и нужна ли демократическому обществу официальная идеология. Эти расхождения ярко проявились, напр., в наличии в ней взаимоисключающих концепций научности и антинаучности идеологии, целесообразности деидеологизации и реидеологизации общества. Данные разногласия во многом обусловлены отсутствием взаимопонимания в том, что такое идеология. Люди, которые обсуждают проблему идеологии, зачастую говорят о разных вещах, не всегда это осознавая.

Термин «идеология» (от греч. idea – образ, понятие и logos – учение) ввел французский философ, экономист А. Л. К. Дестют де Траси для названия науки об идеях, об общих законах их возникновения («Элементы идеологии», 1801 – 1815, т. 1 – 4). В дальнейшем значение данного термина претерпело большие изменения. Под идеологией стали понимать не учение об идеях, а сами идеи, взгляды, учения, которые обладают специфическими признаками. Сегодня существует множество разных подходов к пониманию идеологии в последнем смысле.

Идеологию рассматривают и как выражение интересов классов (марксизм), и как субъективно-предвзятое выражение интересов разных социальных групп (К. Мангейм, З. Арон, Э. Шилс и др.), и как систему идей, призванных определить систему ценностей цивилизации, которые будто бы не поддаются рациональному обоснованию (Э. Винер, О. Лемберг и др.), и как проявление иррациональных форм психики (Т. Роззак, Ч. Рейч и др.), и как исключительно субъективные (по природе, содержанию, источнику и др.) общественно значимые ценностные суждения, безотносительные к реальности (Г. Альберт, Т. Гейгер и др. ) и т. д.

Марксисты считают возможным существование научной идеологии, под которой понимают исключительно марксизм. Остальные перечисленные точки зрения противопоставляют науку и идеологию, хотя и по разному понимают сущность последней, а также критерии отличия ее от науки. Признание марксизмом возможности научной идеологии делает бессмысленным использование самого понятия идеологии как дублирующего понятие науки о социальных интересах, но в действительности марксизм стремится под прикрытием термина «научная идеология» подменить науку о социальных интересах марксистской идеологией. Что касается других упомянутых содержательных подходов к определению особенностей идеологии, то в них правильно фиксируется тот факт, что в обществе функционируют идеи, которые существенно отличаются от науки и имеют собственные законы существования. В них верно отмечается нормативность идеологии, ее ценностный характер и способность регулировать социальные отношения. Данные подходы выводят исследователя на существующий в обществе огромный пласт идей, взглядов, которые обладают мощной регулирующей силой и коренным образом отличаются от научных знаний. Однако в них не раскрыто, чем эта нормативность отличается от неидеологической нормативности (напр., от нормативности конкретных правовых законов, правил научной методологии, инженерных проектов) и какой механизм обусловливает особенности идеологической нормативности.

На мой взгляд, идеология – это такие ценностные взгляды, которые обладают категорической, безусловной нормативностью и в основе которых лежат безгранично идеализированные (с точки зрения научного мышления) предметы, что мыслятся на основе веры осуществимыми. Ни категорическая нормативность, ни вера в осуществимость безгранично идеализированных предметов науке вообще не свойственные. Идеология – это соотносительные безгранично идеализирующие категорически императивные взгляды людей на мироздание в аспекте его положительного или отрицательного значения для существенного бытия человека, на человека и его отношение к миру, в которых заключена основанная на безграничных потребностях, интересах, чувствах, переживаниях, желаниях, стремлениях и других жизненных побуждениях человека вера в осуществимость безгранично идеализированных общественно значимых ценностей человеческого бытия. Короче говоря, в основе идеологии лежат безгранично идеализированные ценностные предметы, которые мыслятся на основе веры осуществимыми и судьбоносно – положительно или отрицательно – затрагивающими бытие человека. В центре любой идеологии находится безгранично идеализированный человек.

Идеология не занимается объективным познанием мира и человека, какими они существуют безотносительно к побуждениям познающего субъекта видеть их теми или иными. Этим занимается наука. Идеология не занимается основанным на объективных знаниях конструированием мира в соответствии с ограниченными потребностями, интересами, ценностными ориентациями. Этим занимается инженерия. Идеология не занимается преднамеренным идейным искажением мироздания в целях манипулирования сознанием людей. Этим часто занимаются политическая пропаганда, политические технологии. Идеология делает то, на что ни наука, ни инженерия, ни политическая пропаганда и политические технологии не способны. Она осмысливает мир как поле воплощения абсолютных, безгранично идеализированных ценностей человеческого бытия, которые мыслятся осуществимыми. Такими ценностями могут быть абсолютные бытие и небытие, материя и дух, добро и зло, любовь и ненависть, справедливость и несправедливость, свобода и неволя, совершенство и антисовершенство, прекрасное и уродливое, возвышенное и низменное, порядок и хаос, разумное и антиразумное, счастье и несчастье, подлинное и неподлинное, гармония и дисгармония, форма и бесформенность, равенство и неравенство, жизнь и смерть, величие и никчемность и др. Всё, что видится как имеющее значение для существования человека, может быть предметом ценностного отношения к миру.

Яркий пример современных идеологических систем – это анархизм, либерализм, марксизм, фашизм, ориентированные на достижение в высшей степени совершенного общества, это современные философские и религиозные учения. Крупнейшие идеологические системы прошлого – это концепции Платона (идея воплощения абсолютно прекрасного), Аристотеля (идея воплощения абсолютной любви), Т. Аквинского (идея воплощения абсолютной доброты), Гегеля (идея воплощения абсолютной истины).

Ценностно окрашенные безгранично идеализированные предметы, которые мыслятся на основе веры осуществимыми, являются ядром, узловыми пунктами идеологии, которые организуют все ее содержание в систему.

Безграничная идеализация (фр. idealisation от фр. ideal – высшее совершенство, идеал) как процесс – это, во-первых, мысленное создание предметов посредством абсолютизации, полного мысленного лишения границ тех или иных черт реальных предметов, мысленное доведение этих черт до «полного самовыражения». Абсолютизированные черты предстают при этом в «чистом виде», абстрагированном от ограничения их условиями, которые необходимо присущи реальным предметам. Во-вторых, к безграничной идеализации относится также мысленное конструирование новых предметов с абсолютизированными чертами. Безграничная идеализация ценностно окрашенных предметов осуществляется в положительную сторону, в отрицательную сторону или в ту и другую одновременно.

Полученные в результате идеализации предметы носят название идеализированных или идеальных (переносное значение от идеал, ideal, напр., «идеальный газ», «идеальный кристалл» и др.) предметов. Их идеализированные черты не обладают мерой, т. е. определенными границами. Они безмерные, безграничные, бескрайние по своим характеристикам. Разновидностью такой безграничности является пространственная и временная бесконечность. Примерами идеализированных предметов являются «точка» в математике, «абсолютно черное тело» в физике, «идеальный раствор» в химии, «машина Карно» в технике, «машина Тьюринга» в кибернетике, «абсолютная свобода» в социологии, «Ра» (бог солнца) в древнеегипетской религиозной мифологии, проект абсолютно совершенного “первого по достоинству государства” в социальных взглядах Платона, “категорический императив” в этической концепции И. Канта, сверхчувственный «всемогущий бог» в современных религиях, бесконечная «абсолютная идея» в философии Гегеля, «бесконечная материя» в марксистской философии, «добро и зло» как вечные начала в манихействе, «культ В. И. Ленина» в марксизме-ленинизме, «Дон Кихот» в художественной литературе, «Даная» в живописи и др. Принципы, сформулированные законы, концепции, проекты, художественные образы, регулятивные правила, понятия, в т. ч. категории, и т. д., в которых мыслятся идеализированные предметы, оправданно называть просто идеализациями.

Идеализированные предметы делятся на конечные (напр., «машина Карно», бесконечные (напр., «бесконечная материя» в философии марксизма) и конечно-бесконечные (напр., “Христос как богочеловек” в христианской религии). Неидеологическое, т. е. рациональное мышление, в т. ч. научное, способно мыслить возможность осуществимости в практике и во внепрактической реальности только того, что не обладает безграничными характеристиками. Рациональное мышление – это неидеализирующий взгляд на мироздание, на реальность. С точки зрения рационального мышления конечные идеализированные предметы вообще неосуществимые (напр., «окружность», всецело совершенное «коммунистическое общество»), и это поддается практическому доказательству. Осуществимость же бесконечных идеализированных предметов (напр., бесконечных «целенаправленного сознания и материи», которые философия Т. де Шардена признает существующими) и конечно-бесконечных (напр., «общества как формы движения бесконечной материи», существование которой признает марксистская философия) вообще не поддается доказательству рациональным путем. Рациональное мышление использует в качестве решающего критерия доказательства ограниченную по своей природе человеческую практику. Ее вообще невозможно применить для обоснования идеи бесконечности.

Идеализация используется в науке, инженерии, в искусстве, в которых идеализированные предметы изначально мыслятся как вообще неосуществимые, однако имеющие -- в науке, инженерии, частично в неидеологизированном искусстве -- прототипы (прообразы) в реальном мире в виде всецело ограниченных предметов и имеющие прототипы в идеологизированном искусстве в виде идеализированных предметов. Идеализация также применяется в идеологии, где ее идеализированные предметы изначально мыслятся как осуществимые. Идеология может функционировать в виде особой специфически оформленной системы идей (напр., философские трактаты, “Библия”), а может быть вкрапленной в научные концепции, в инженерные разработки, в произведения искусства (напр., многие художественные произведения Ж. П. Сартра).

Идеализация – это важный метод научного познания. С созданными в науке идеализированными предметами оперируют как с реальными предметами и строят абстрактные модели реальных предметов в их мысленно доведенном до «полного самовыражения» виде, что позволяет более глубоко понять их сущность, теоретически сформулировать относительно идеализированных предметов соответствующие законы «в чистом виде». При исследовании реальных предметов научные идеализированные предметы истолковываются в понятиях неидеализированных предметов путем учета конкретных условий, которые мешают проявлению идеализируемых черт реальных предметов в «чистом виде». Описательные научные идеализации, как и все дескриптивные научные знания, не имеют нормативного характера. Если же научные знания, в т. ч. те, в которых используются научные идеализации, применяются в методологической функции, напр., в качестве парадигмы, конкретных методологий, методов, методик, то они приобретают вместе с идеализированными предметами прескриптивный, нормативный характер. Однако эта нормативность не категорическая, а условная. Она не предписывает определенные исследовательские действия, а только «рекомендует» их на основе рационального доказательства методологической эффективности тех или иных научных знаний.

Благодаря своей опоре на рациональное доказательство, основой которого является практика, любое научное положение имманентно содержит возможность сомнения в его истинности и методологической эффективности, которые исключают безусловную и категорическую по своей природе веру. Наличие такой возможности сомнения обусловлено уже тем, что в границах признания нематериальности мышления вообще невозможно прямое доказательство того, что вне наших идей существуют реальные познаваемые предметы, в т. ч. материальные. В доказательстве существования внешнего мира, поскольку это мыслительная операция, человек не в состоянии выйти за границы мышления. Именно оно оценивает любое доказательство как обоснованное или необоснованное.

В то же время, опираясь на практику, человек, который трезво, реалистично, рационально мыслит, обретает косвенную уверенность в том, что за границами его мыслительных операций и мышления в целом существует внешний мир, который к тому же хотя бы частично поддается верному познанию. Однако применительно к научному познанию конкретных реальных предметов такая уверенность не имеет категоричности, которая свойственна вере. Поэтому в науке любое доказанное в качестве истинного положение имеет характер «очень сильного, с большими элементами уверенности предположения» (сравн. «принцип фалибилизма» в критическом рационализме). Для науки такая ее форма знаний имеет большое положительное значение, поскольку она не закрывает возможность критического переосмысления предыдущих знаний и дальнейшего научного поиска. В то же время она достаточная для того, чтобы опираться в научной и практической деятельности на доказанные в качестве истинных знания. В научном доказательстве элиминированы как субъективно-предвзятые ценностные отношения познающего субъекта к познаваемому объекту, так и ценностные отношения, основанные на вере в осуществимость идеализированных предметов. Такое доказательство придает научным знаниям объективный характер.

В отличие от идеализированных предметов фундаментальной науки, в которой они ценностно нейтральные, в инженерных, в т. ч. в социально-инженерных исследованиях, которые осмысливают реальность с точки зрения ее значения для человека и ориентированы на создание предметов с заданными характеристиками, создаваемые идеализированные предметы способны приобретать ценностную окраску. Здесь идеализированные предметы являются не только средством ценностно нейтрального познания, но и идеализированными показателями желаемого и нежелаемого, и соответственно, средствами оценки отклонения реальности от идеализированных форм, а также положительными и отрицательными ценностными ориентирами в инженерном конструировании (напр., “машина Карно”, “абсолютно тоталитарное государство”, “полное социальное равенство”). Идеализированные предметы инженерной науки со стороны их ценностной окраски носят нормативный характер, однако данная нормативность условная и ограниченная, поскольку эти предметы мыслятся вообще неосуществимыми, однако имеющими ограниченные прототипы (ограниченные прообразы) в реальных ценностных отношениях человека к миру и к самому себе.

Соотнесенностью с реальностью отличаются строго научные идеализированные предметы социального познания от “идеальных типов” М. Вебера, которым он надает статус таких идеализированных предметов, которые коренным образом отличаются от реальности, противостоят ей и потому не способны прямо ее отражать. Вебер рассматривает их как исключительно искусственные вспомогательные средства социального познания.

Специальная наука о ценностях – аксиология, которая познает с помощью научных средств наиболее общие стороны ценностного отношения человека к миру, также вырабатывает идеализированные предметы, которые дают не только ценностно нейтральные знания, но и способны иметь ценностную окраску (напр., абсолютные добро и зло, прекрасное и уродливое). Данные предметы также мыслятся как неосуществимые, однако имеющие ограниченные прототипы в ценностном мире человека. Потому они имеют со стороны ценностной окраски условную и ограниченную нормативность.

В этике и эстетике как науках, в правовых науках, также как и в аксиологии, идеализированные предметы являются не только инструментом получения ценностно нейтральных знаний, но и способны иметь ценностную окраску (напр., «идеальное правовое государство»). В последнем случае они используются в качестве мыслимых неосуществимых идеализированных правил, образцов, ориентиров, средств, критериев оценки реальности, организации отношений людей и др. Эти идеализированные предметы имеют с ценностной стороны условную и ограниченную нормативность.

Инженерные разработки (проекты, планы, программы и др.), пока они не приняты директивно к реализации, также имеют условно-нормативный характер. Данная нормативность, как и нормативность научной методологии, выражается в формуле: если вы хотите достичь успеха, то вам целесообразно действовать в соответствии с данными разработками. Директивность же – это внешняя для разработок нормативность. Идеализированные предметы (напр., социальная организация с исключительно формальными отношениями), которые используются в инженерном конструировании в качестве неосуществимых ориентиров и т. д., не принимаются директивно к реализации и всегда имеют условную и ограниченную нормативность.

В искусстве идеализированные предметы имеют ценностный характер. Идеализация здесь применяется как средство художественного отражения и конструирования ценнностей реальности в чувственно-образной форме, а также как средство художественного выражения идеологических взглядов. Эти предметы мыслятся и переживаются посредством художественных образов. При конструировании художественных идеализированных предметов используется способ, похожий на способ построения научных идеализированных предметов. Идеализированные предметы в искусстве создаются в основном путем мысленного доведения до полного совершенства или антисовершенства тех сторон реальности, которые художник осмысливает (напр., “Фауст” и “Мефистофель” в “Фаусте” И. В. Гёте).

Все художественные идеализированные предметы изначально мыслятся художником как неосуществимые в том виде, какой он им придает в художественном образе. В неидеологизированных художественных образах идеализированные предметы задаются как такие, которые способны иметь только ограниченные прообразы в реальности. Они используются в большей степени не для художественного отражения ценностного мира, а для его конструирования художественными средствами в качестве неосуществимых ценностных ориентиров, идеалов, антиидеалов, образцов, критериев оценки реальности и организации поведения и деятельности людей, их отношений в ценностном мире и др. Они показывают желаемые или нежелаемые направления побуждений, стремлений и т. д. Их нормативность носит условный и ограниченный характер. В идеологизированных художественных образах художественные идеализированные предметы задаются как такие, что имели, имеют или способны иметь в качестве прообраза также идеализированные предметы, но в ином, чем художественные идеализированные предметы, виде. Это идеологические идеализированные предметы. Идеология категорически настаивает на том, что они осуществимые, а ее приверженцы верят в их осуществимость. Сам художественный идеализированный предмет в этом случае обладает условной и ограниченной нормативностью, а созданный художником или другими людьми его идеализированный прообраз, который мыслится в качестве источника этого художественного идеализированного предмета, обладает категорической нормативностью, которая присуща всем идеологическим идеализированным предметам.

Идеализированные предметы, которые изначально мыслятся как вообще неосуществимые, могут быть также плодом такой неудержимой фантазии, что не имеют даже отдаленного ограниченного прообраза в реальности. Они встречаются, напр., в фантастической художественной литературе, в фольклоре, в сказках. Такие идеализированные предметы также имеют со стороны их ценностной окраски условную и ограниченную нормативность.

Идеология, также как и наука, инженерия, искусство, использует идеализированные предметы. Наиболее общий способ их создания идентичен способу создания научных, инженерных и художественных идеализированных предметов. Поскольку идеология выражает отношение к миру с позиции его значения для бытия человека, то ее идеализированные предметы носят ценностный характер. Правда, по содержанию некоторые из них (напр., «бесконечные пространство и время») похожи на ценностно нейтральные идеализированные предметы фундаментальной науки (напр., на «бесконечную величину» в математике). Чаще всего это идеализированные предметы, в которых осмысливаются основы мироздания. Однако их ценностный характер может не признаваться только теми, кто вообще не мыслит идеологически. Другое дело, что ценностное содержание идеализированных предметов тех или иных «мертвых» или существующих идеологий не понятно для многих. Но это содержание всегда выявляют приверженцы конкретных идеологических учений. Наука об идеологии – идеологоведение – способна выявить с помощью рациональных средств ценностное содержание любой идеологии, если есть возможность ее всесторонне исследовать.

Коренное отличие идеализированных предметов идеологии от идеализированных предметов науки, инженерии, искусства заключается в том, что приверженцами идеологий они изначально мыслятся осуществимыми (напр., «абсолютная свобода», «богочеловек», «бесконечный дух»). Мысль об их осуществимости закладывается в содержание идеологии, в способы, методы, средства доказательства и демонстрации данной осуществимости, в устройство особой логики отношений между включенными в структуру идеологии (философских, религиозных и иных идеологических взглядов) идеями идеализированных предметов (напр., бесконечной духовной субстанции) и ограниченных предметов (напр., преходящих конкретных материальных явлений). Потому в идеологии идеализированный, с точки зрения рационального мышления, предмет теряет статус идеализированного и приобретает статус реального предмета.

Мысль об осуществимости идеализированных предметов, которая обязательно присутствует в идеологии, не может быть получена рациональным путем, т. е. не может быть доказана практически. Во-первых, потому, что конечные идеализированные предметы вообще неосуществимые. И это поддается доказательству посредством практики. Во-вторых, потому, что осуществимость конечно-бесконечных идеализированных предметов со стороны их бесконечности и бесконечных идеализированных предметов вообще не поддается доказательству и опровержению рациональными средствами. Потому мысль об осуществимости идеализированных предметов, которая закладывается в идеологию, основана на вере. Доказательства, которые в ней используются, в т. ч. рациональноподобные, заклинания и др., являются исключительно вспомогательными средствами, которые нисколько не меняют силу веры. Вера или есть, или ее нет.

Вера в идеологии – это абсолютная, безусловная убежденность в осуществимости идеализированных предметов. Вера – это душа идеологии, которая наделяет ее жизнью, дает ей сторонников. Так, для верующего мышления первобытных людей содержание их мифов виделось соответствующим реальности. Таким же виделось Гегелю содержание его учение об абсолютной идее. При отсутствии сторонников у идеологии она превращается в сказку (напр., первобытные мифы), в чисто абстрактную идейную конструкцию.(напр., учение Платона о бытии), в иной вымысел. Потеря веры в осуществимость заложенных в идеологию идеализированных предметов приводит идеологию к «смерти». От прошлого осталось много мертвых идеологий. При появлении приверженцев мертвая идеология «оживает».

Вера исключает сомнение, критическое отношение к предмету веры, поскольку для сомнения, т. е. неполной уверенности в его осуществимости невозможно найти основания. Невозможно немного верить, а немного не верить. Переход от одной веры к другой, от веры к безверию (если последний вообще возможен) осуществляется скачкообразно, без промежуточных звеньев в виде сомнения, допущения и т. д. Для верующего его идеологические взгляды являются абсолютной истиной. Поэтому сколько существует живых идеологий, столько существует истин веры, ни одна из которых не имеет преимуществ перед другой с точки зрения рационального обоснования. Ни одна идеология вообще не способна соответствовать в своей основе требованиям, которые предъявляются к объективным знаниям, объективной истине.


Последний раз редактировалось: Admin (Ср Ноя 27, 2013 12:56 pm), всего редактировалось 2 раз(а)

Admin
Admin

Сообщения : 238
Дата регистрации : 2013-03-12

Посмотреть профиль http://demiurgos.forum2x2.ru

Вернуться к началу Перейти вниз

ПРОДОЛЖЕНИЕ

Сообщение автор Admin в Вт Мар 12, 2013 8:30 pm

В отличие от научной уверенности, вера – это не результат рационального доказательства. Она априорная, в отличие от рационального познания и его данных. Основанная на вере мысль об осуществимости идеологических идеализированных предметов формулируется в категорически императивной форме. Потому содержание идеологий, ядром каждой из которых являются идеализированные предметы, носит категорически нормативный характер. Категоричность идеологии безусловно обязывает каждого ее сторонника понимать мир, относиться к нему и действовать в нем так, как предписывает конкретная идеология, которой он привержен. По причине своей категоричности все идеологические взгляды, учения, концепции скрыто или открыто нетерпимы друг к другу и к исключительно рациональному осмыслению реальности. Претензии каждой идеологии на абсолютную истину не оставляют места для таких же претензий других идеологий и для научного знания. Потому все искренне верующие – это в той или иной степени фанатики, активные или пассивные, открытые или скрытые, сдержанные или одержимые до безумия.

Исключительно рациональный взгляд на реальность несовместим с претензией идеологии на категорическую истинность. Потому рациональные, в т. ч. научные взгляды, которые включаются в идеологию, приобретают в ней несвойственную им категорическую нормативность. Правда, если включаются развитые научные концепции, то они не поддаются полному растворению в идеологии и сохраняют частичное неидеологическое значение. Многие идеологии, особенно современные, учитывают высокое доверие в обществе к науке и активно используют для подкрепления веры формы, средства и результаты научного мышления и познания. Так действует, напр., марксистская философия, которая априори провозглашает себя по настоящему научной, единственно истинной, а все философско-идеалистические и религиозные учения – ненаучными, ложными. Однако в действительности рациональные компоненты выполняют в идеологии исключительно вспомогательную функцию и не изменяют ее внерациональную категорически нормативную природу.

Поскольку идеологические идеализированные предметы нередко являются следствием не фантазии, а абсолютизации различных сторон реальности, то в идеологиях в том или ином виде могут содержаться объективные знания, которые получены средствами самой идеологии. Напр., в концепции абсолютной целевой причины Аристотеля содержится во внерациональной оболочке правильная идея целесообразной организации некоторых форм реальности (живых систем, общества и др.). Однако объективные знания, которые добываются средствами идеологии, не имеют строгой научной формы, деформированы привязкой их к идеологическим идеализированным предметам и имеют категорически нормативные черты, а потому для их выделения из идеологии требуется сложная система специальных рациональных приемов. Сегодня, когда наука развитая, эффективней добывать объективные знания средствами самой науки. В то же время существует очень сложная для решения проблема разработки точных критериев и средств, позволяющих отличать идеологические идеализированные предметы от идеализированных предметов науки, инженерии, искусства и от неидеализированных предметов.

Все люди обладают способностью к рациональному, не идеализирующему реальность мышлению с его доказательной логикой. Без него они не выжили бы в окружающей среде. Многие осмысливают мир и относятся к нему исключительно рационально. В то же время много людей обладают также способностью к внерациональному (экстрарациональному) мышлению, которое основано на идеализирующем отношении к реальности и, соответственно, на логике веры, и преобладает у них над рациональным мышлением. Люди с таким мышлением руководствуются преимущественно идеологией. Рациональное мышление и внерациональное мышление принадлежат сознанию. Кроме сознания, в психике человека есть бессознательное, находящееся за пределами логики мышления, напр., обусловленное инстинктами. К его описанию применимо понятие иррационального (лат. irrationalis -- неразумный). Делению мышления на рациональное и внерациональное (экстрарациональное) можно найти отдаленную аналогию в европейской философской мысли, от Платона до Гегеля, в виде деления его (каждым философом с помощью своих критериев) на рассудок и разум.

Осознанно-оценочное отношение людей к своим мыслям о мире в виде уверенности или неуверенности в их истинности или неистинности – это необходимая характеристика истины и неистины. Уверенность или неуверенность рационального мышления, которое в силу особенностей своей логики оперирует как с возможной реальностью только ограниченными предметами (вещами, процессами, отношениями, свойствами, ценностями, побуждениями и др.) и рассматривает свои идеализированные предметы только как вспомогательные средства познания и конструирования ограниченных предметов, в истинности или неистинности (неадекватности, ложности, ошибочности) мыслей о мироздании нейтральные по отношению к потребностям, интересам, чувствам, переживаниям и др. побуждениям человека, носят логический характер и обусловлены принципами, законами, правилами, методами, приемами доказательства мыслей практикой. Это доказательство вообще не способно быть абсолютным. Потому никакие рациональные, в т. ч. научные знания сами по себе не в состоянии обладать категорической императивностью (нормативностью), источник которой – это безграничные побуждения людей. Категорически императивный характер рациональные знания могут приобретать извне, напр., при их включении в идеологию, а также при их использовании в директивных управленческих решениях (директивные цель, проект, план и др.).

Вера внерационального (экстрарационального) мышления как безусловная категорическая убежденность в осуществимости идеологических идеализированных предметов обусловлена безграничными (идеализированными) побуждениями, которые свойственны людям, склонным к вере. Данные побуждения представляют собой врожденную расположенность этих людей к эмоционально-чувственному восприятию мира в безграничном виде, к безграничным желаниям, переживаниям, чувствам, потребностям, интересам и др. жизненно значимым побуждениям. С позиции данных побуждений, в направлении на них внерациональное мышление осмысливает и оценивает реальность, конструирует ее и способы жизнедеятельности человека. Это могут быть потребности в абсолютно совершенном обществе, в полной свободе воли, в бессмертии души, в абсолютном смысле жизни, в абсолютной власти, в безграничном богатстве и др., чувства абсолютных любви, прекрасного, справедливости, несправедливости, трагического и др., переживания безмерных отчаяния, горя, радости, удовлетворения, ответственности, озабоченности, ужаса и др. Идеализированные побуждения существуют независимо от сознательных намерений и стараний людей и с неодолимой необходимостью обусловливают веру в осуществимость идеализированных предметов: я обладаю чувством безграничного, я переживаю безграничное, я испытываю потребность в безграничной реальности, значит, верю, что безграничное осуществимо, что оно не может не быть осуществимым.

Идеализированные побуждения категорически императивные, обладают безусловной мотивирующей силой в осознанном бытии личности, которой присущи такие побуждения, и проявляются в виде страсти. Во имя них нередко жертвуют своей жизнью. Вера представляет собой единство эмоционально-чувственного, логического и поведенческого компонентов. Последний состоит в категорически императивной установке на действия в соответствии с идеализированными побуждениями и идеализирующими мыслями о мире. Идеализированные побуждения придают внерациональному мышлению категорически императивный характер и обусловливают его специфическую логику. Логика рационального мышления построена в соответствии с особенностями ограниченных предметов реальности и потому не обладает категорической нормативностью, а логика внерационального мышления построена в соответствии с особенностями безграничных побуждений и имеет категорически императивный характер.

К вере невозможно склонить того, кто не имеет идеализированных побуждений, а таких людей много. К вере невозможно также принудить, поскольку она может быть верой в осуществимость только тех идеализированных предметов, содержание которых соответствует идеализированным побуждениям конкретных личностей. Вера в осуществимость определенных идеализированных предметов может быть только актом личного выбора в соответствии с особенностями личных идеализированных побуждений. При этом идеализированному предмету веры не обязательно даже иметь осуществимый с рациональной точки зрения ограниченный прототип в реальности (напр., «рай», «ад»).

Если рациональное доказательство осуществимости неидеализированных предметов носит объективированно-безличный характер, то вера в осуществимость идеализированных предметов личностная. Предмет веры необходимо мыслится верующими как судьбоносно связанный с их личным бытием. Вера в существование идеализированных предметов невозможна, если не конституируется их связь с личным бытием субъектов веры. В то же время вера в осуществимость идеализированных предметов не тождественная намеренно предвзятому, произвольному взгляду на мир, а также взгляду на мир в соответствии с капризами, аффектами.

Идеализированные побуждения личности, которые детерминируют ее веру, складываются независимо от ее осознанных намерений, поскольку способность к ним у людей, склонных к вере, носить врожденный характер. Конкретное же содержание идеализированных побуждений личности формируется в процессе ее становления под влиянием социальной среды, в культуре которой это содержание закрепляется, перерабатывается, развивается и служит функции ориентации личности на общество и на человечество. В дальнейшем оно обогащается под влиянием как социальной среды, так и личного жизненного опыта, личного творчества. Индивидуальное творчество обогащает общественно значимое содержание идеализированных побуждений личностей, которое закрепляется в культуре.

В идеализированных побуждениях проявляется пассионарность, которая свойственна многим людям, их врожденная склонность ставить цели, которые превышают необходимость обеспечения индивидуальной физической жизни, и действуют в соответствии с ними. Сама способность к пассионарности является важным компонентом механизма ориентации индивидов, которые ею обладают, на обеспечение жизнеспособности человеческого вида Homo sapiens, на подчинение индивидуальной жизни жизнедеятельности вида Homo sapiens как саморегулируемой индивидуально-надиндивидуальной системы. В идеализированных побуждениях индивидов проявляются в персонифицированной идеализированной форме функции обеспечения жизнеспособности человеческого вида, различных человеческих сообществ как носителей видовой человеческой жизни.

Идеализированные побуждения и основанные на них вера и внерациональное (экстрарациональное) мышление – это эволюционно самый древний, первичный, очень несовершенный надгенетический механизм ориентации человеческих индивидов на обеспечение жизни человеческого вида, который проявляется и у многих современных людей. Вера в осуществимость общественно значимых идеализированных предметов выступает средством жесткого однозначного обусловливания ориентации жизнедеятельности обладающих ею людей на эти предметы, а через них – на общество, на человеческий вид. Она обладает такой мобилизующей волю силой, которая сопоставима с силой действия генетических программ.

Однако поскольку конкретное содержание идеализированных побуждений не задано в виде врожденной склонности личности, а формируется в процессе развития совместной жизнедеятельности людей и индивидуального творчества, то оно не всегда однозначно увязано с потребностями обеспечения жизни человеческого вида и конкретных человеческих сообществ. Напр., существовали и существуют много антигуманных идеологий, которые прямо ориентированы на подрыв жизнеспособности человечества. В то же время последовательная ориентация даже на самые гуманные идеализированные предметы способна нанести и наносит огромный вред как отдельным народам, так и всему человечеству, поскольку такие предметы вообще либо неосуществимы, либо их осуществимость не поддается доказательству рациональным путем

В первобытном обществе с его примитивной жизнедеятельностью и неразвитыми верованиями идеологическая вера при всем ее негативном влиянии не подрывала основы жизнеспособности человечества и приносила большую пользу в сплочении людей, в организации родоплеменных сообществ как главных на то время единиц существования человеческого вида, хотя и погубила многие из них. В условиях современных очень сложных процессов жизнедеятельности человечества и его интеграции использование идеологической веры в качестве идейной основы эффективного обустройства общества и человечества и управления ими способно погубить не только отдельные народы, но и все человечество.

Безграничные побуждения и вера в возможность их реализации являются мощными детерминантами поведения многих людей, общественной жизни и исторического процесса.

Опубликовано: Антанюк Г. А. Ідэалогія, ідэалізацыя і вера // Гуманитарно-экономический вестник”. -- Минск, 1998, № 2 (9). C. 38—47.

Автор внес в первоначально опубликованный текст уточнения.

Автор Антонюк Георгий Александрович, доктор философских наук, профессор (Беларусь, Минск).

Основные работы автора по идеологии, являющиеся поступательным развитием им своей концепции сущности идеологии: Ідэалогія // Беларуская энцыклапедыя. – Мн., Беларуская энцыклапедыя, 1998. Т. 7; Марксистская философия, вера и новый рационализм // Гуманитарно-экономический вестник. -- Минск, 1997, № 4, Demiurgos.communityhost.ru, 17. 09. 07; Ідэалогія, ідэалізацыя і вера // Гуманитарно-экономический вестник. -- Минск, 1998, № 2, Demiurgos.communityhost.ru, 13. 12. 2007; Идеология, идеализация и вера // Demiurgos.communityhost.ru, 13. 12. 2007; Социальная идеализация, идеология и общество // Гуманитарно-экономический вестник. -- Минск, 1998, № 4, Demiurgos.communityhost.ru, 6. 06. 07; Идеология и государство // Субъективные притязания и объективная логика в развитии общества переходного периода. -- Гродно, 1998, Demiurgos.communityhost.ru, 8. 06. 07; Идеологи и правители (антиидеологическая защита государства и его правителей) // Гуманитарно-экономический вестник. -- Минск, 1999, № 2, Demiurgos.communityhost.ru, 4. 06. 07; Правитель, идеологическая вера и рационализм (правителям государств на заметку). -- // Kreml.org, 1. 03. 04, Demiurgos.communityhost.ru, 8. 09. 07; Большая стирка мозгов может не получиться // Белорусский рынок (Белорусы и рынок). -- Минск, № 8, 1-8. 04. 2004; Идеологическая вера и религиозный экстремизм // Kreml.org, 10. 11. 04, Demiurgos.communityhost.ru, 12. 08. 07; Деидеализация и антиидеализация как методы критики идеологий // Demiurgos.communityhost.ru, 28. 08. 2007, lib.mexmat.ru,
12. 9. 2007.

.
Автор Антонюк Георгий Александрович, доктор философских наук, профессор (Беларусь, Минск).

Бывший адрес текста «ФОРУМ АНТОНЮК. ВМЕСТЕ СОЗДАЕМ ЛИЧНОЕ МИРОПОНИМАНИЕ»: http://demiurgos.communityhost.ru./

Нынешний адрес текста "ГЕОРГИЙ. МИРОПОНИМАНИЕ": http://demiurgos.sosbb.ru./

При использовании помещенных на данном форуме материалов ссылка на его адрес http://demiurgos.sosbb.ru обязательна.

См. также научные работы автора на его однотипных сайтах http://heorhi.livejournal.ru, http://poleschuki.livejournal.ru, http://belorussiyane.ru, http://heorhi.ru.gg, а также на чужих сайтах (http://kreml.org, http://lebedev.ru, http://sciteclibrary.ru, http://dxdy.ru (на http://lib.mexmat.ru), http://kasparov.ru и др.).



Г. А. АНТАНЮК

ІДЭАЛОГІЯ, ІДЭАЛІЗАЦЫЯ I ВЕРА
(асноватворныя тэарэтычныя ідэі навуковай канцэпцыі чыстага (пурычнага) рацыяналізму)


У гэтым артыкуле я выкладаю многія асноватворныя тэарэтычныя палажэнні створанай мною канцэпцыі новага рацыяналізму, якую называю канцэпцыяй чыстага рацыяналізму. Сутнасць рацыянальнага погляду на свет я вызначаю як антыідэалагічны погляд на свет. Рацыяналізм і ідэалогія – гэта і процілеглыя тыпы мыслення, і процілеглыя спосабы разумення сусвету, якія выконваюць ролю парадыгм асэнсавання, пазнання, уяўлення свету. Яна ляжаць у аснове рацыянальных і ідэалагічных светапоглядаў. Чысты рацыяналізм – гэта зусім не скажоны ідэалогіяй поўны, паслядоўны рацыянальны погляд на рэальнасць. У адрозненне ад ранейшых канэпцый рацыяналізму мая канцэпцыя чыстага рацыяналізму не гаворыць аб тым, як устроены свет. Яна гаворыць пра тое, як патрэбна мысліць свет, каб атрымліваць аб’ектыўныя веды аб свеце і выкарыстоўваць аб’ектыўныя веды для стварэння жаданага свету.

Мая канцэпцыя чыстага рацыяналізму – гэта разнавіднасць канцэпцый рацыяналізму, але яна з’яўляецца паступальным прадаўжэннем прагрэсіўнага развіцця канцэпцый рацыянальных адносін да свету , пачынаючы з першых у еўрапескім светапоглядзе канцэпцый рацыяналізму старажытнагрэчаскіх сафістаў (з 5 ст. да н.э. – Пратагор і інш.) і скептыкаў ( з 4 ст. да н.э. – Пірон і інш.). Генеральную лінію прагрэсіўнага развіцця канцэпцый рацыяналізму ажыццяўлялі таксама Бэрклі, Юм, Кант, пазітывізм, прагматызм. Канцэпцыя чыстага рацыяналізму – гэта якасна новая, рэвалюцыйная больш высокая ступень паступальнага развіцця канцэпцый рацыяналізму, якая абапіраецца на дасягненні папярэдніх канцэпцый рацыяналізму.

Рэвалюцый у прагрэсіўным развіцці рацыяналізму было некалькі. Рашаючая роля ў папярэдняй рэвалюцыі належыць пазітывізму, асабліва неапазітывізму. Лічу, што канцэпцыя чыстага рацыяналізму – гэта сучасны рацыяналізм, які адпавядае патрабаванням лагічнага, метадалагічнага і светапогляднага забеспячэння сучаснага навуковага пазнання. Адно са слабых месцаў сучаснага навуковага пазнання ўзнікла з прычыны пранікнення яго ў такія фундаментальныя ўзроўні сусвету, скажэнне аб’ектыўных ведаў аб якіх шляхам атаясамлівання пазнавальнага аб’екта з мысленнем, якое пазнае аб’ект, у прыватнасці, з ідэалагічнымі ідэалізаванымі прадметамі, якія стварае мысленне, і з ідэалагічнай логікай мыслення, вядзе да карэннага скажэння ўсёй сістэмы навуковага пазнання і навуковай карціны свету і да зрыву нарастаючага татальнага, па ўсім напрамкам, пазнавальнага і інжынернага наступлення чалавецтва на сусвет.

* * *

Пытанне аб сутнасці ідэалогіі, аб яе месцы і ролі ў грамадстве мае вялікае практычнае значэнне. Гісторыя чалавецтва ведае нямала выпадкаў, калі ў імя забеспячэння функцыянавання і ўвасаблення ў жыццё тых ці іншых ідэалогій, якія прызнаваліся дзяржаўнай уладай адзіна правільнымі, грамадству наносілася велізарная шкода, вынішчаліся многія мільёны людзей. Гэта і праследаванне першахрысціян, і крыжовыя паходы, і каталіцкая інквізіцыя, і сталінізм, і фашызм, і палпатызм, і мноства іншых бесчалавечых дзеянняў.

У перыяд панавання ў дзяржаве афіцыйнай ідэалогіі, якія б узвышаныя каштоўнасці яна ні абвяшчала, дзяржаўная ўлада абмяжоўвае распрацоўку і распаўсюджванне адрозных ад афіцыйнай ідэалогіі поглядаў, нават навуковых, якія супярэчаць ёй (напр., пераслед у сярэднявечча каталіцкай царквой прыхільнікаў геліяцэнтрычных поглядаў, ганенні на генетыку, кібернетыку ў эпоху сталінізму, забарона пры сацыялізме неідэалагізаваных сацыяльных даследаванняў), насільна стрымлівае свабодную канкурэнцыю ідэалогій, а значыць, і іх свабоднае развіццё, ажыццяўляе масавы прымус людзей да афіцыйнай ідэалагічнай веры, нават тых, хто па прыродзе свайго мыслення і сваіх пабуджэнняў наогул не схільны да ідэалагічнай веры. Між іншым, упартае навязванне апантанымі фанатыкамі ідэалогій, якія не з’яўляюцца афіцыйнымі, таксама наносіць грамадству вялікую страту.

Аднак да гэтага часу ў сусветнай грамадскай думцы існуюць разыходжанні адносна таго, якое месца павінна займаць ідэалогія ў грамадстве, якую карысць яна прыносіць і ці патрэбна дэмакратычнаму грамадству афіцыйная ідэалогія. Гэтыя разыходжанні яскрава выявіліся, напр., у наяўнасці ў ёй узаемавыключальных канцэпцый навуковасці і антынавуковасці ідэалогіі, мэтазгоднасці дэідэалагізацыі і рэідэалагізацыі грамадства. Дадзеныя рознагалоссі ў многім абумоўлены адсутнасцю ўзаемапаразумення ў тым, што такое ідэалогія. Людзі, якія абмяркоўваюць праблему ідэалогіі, часцяком гавораць аб розных рэчах, не заўсёды гэта ўсведамляючы.

Тэрмін "ідэалогія" (ад грэч. іdea – ідэя, вобраз, паняцце і logos -- вучэнне) увёў французскі філосаф, эканаміст А. Л. К. Дэсцют дэ Трасі для назвы навукі аб ідэях, аб агульных законах іх узнікнення («Элементы ідэалогіі, 1801 – 1815, т. 1 -- 4). У далейшым змест дадзенага тэрміна перацярпеў значныя змены. Пад ідэалогіяй сталі разумець не вуэнне аб ідэях, а самі ідэі, погляды, вучэнні, якія валодаюць спецыфічнымі прыметамі. Сёння маецца мноства розных падыходаў да разумення ідэалогіі у апошнiм сэнсе.

Ідэалогію разглядаюць і як выражэнне інтарэсаў класаў (марксізм), і як суб'ектыўна-прадузятае выражэнне інтарэсаў розных сацыяльных груп (К. Мангейм, Р. Арон, Э. Шылс і інш.), і як сістэму ідэй, закліканых вызначыць сістэму каштоўнасцей цывілізацыі, якія быццам бы не паддаюцца рацыянальнаму абгрунтаванню (Э. Вінэр, О. Лемберг і інш.), і як праяўленне ірацыянальных формаў псіхікі (Т. Розак. Ч. Рэйч і інш.), і як выключна суб'ектыўныя (па прыродзе, зместу, крыніцы і інш.) грамадска значымыя каштоўнасныя суджэнні, безадносныя да рэчаіснасці (Г. Альберт, Т. Гейгер і інш.) і г.д.

Марксісты лічаць магчымым існаванне навуковай ідэалогіі, пад якой разумеюць выключна марксізм. Астатнія пералічаныя пункты гледжання супрацьпастаўляюць навуку і ідэалогію, хоць па-рознаму разумеюць сутнасць апошняй, а таксама крытэрыі адрознення яе ад навукі. Прызнанне марксізмам магчымасці навуковай ідэалогіі робіць бессэнсоўньм выкарыстанне самога паняцця ідэалогіі як дублюючага паняцце навукі аб сацыяльных інтарэсах, але ў сапраўднасці марксізм імкнецца пад прыкрыццём тэрміна "навуковая ідэалогія" падмяніць навуку аб сацыяльных інтарэсах марксісцкай ідэалогіяй. Што датычыцца іншых згаданых змястоўных падыходаў да азначэння асаблівасцей ідэалогіі, то ў іх правільна фіксуецца той факт, што ў грамадстве функцыянуюць ідэі, якія істотна адрозніваюцца ад навукі і маюць уласныя законы існавання. У іх дакладна адзначаецца нарматыўнасць ідэалогіі, яе каштоўнасны характар і здольнасць рэгуляваць сацыяльныя адносіны. Дадзеныя падыходы выводзяць даследчыка на існуючы ў грамадскай свядомасці і ў свядомасці многіх індывідаў велізарны пласт ідэй, поглядаў, якія валодаюць магутнай рэгулюючай сілай і карэнным чынам адрозніваюцца ад навуковых ведаў. Аднак у іх не раскрыта, чым гэтая нарматыўнасць адрозніваецца ад неідэалагічнай нарматыўнасці (напр., ад нарматыўнасці канкрэтных прававых законаў, правіл навуковай метадалогіі, інжынерных праектаў) і які механізм абумоўлівае асаблівасці ідэалагічнай нарматыўнасці.

На маю думку, ідэалогія -- гэта такія каштоўнасныя погляды, якія валодаюць катэгарычнай, безумоўнай нарматыўнасцю і ў аснове якіх ляжаць бязмежна ідэалізаваныя (з пункту гледжання навуковага мыслення) прадметы, што мысляцца на аснове веры ажыццяўляльнымі. Ні катэгарычная нарматыўнасць, ні вера ў ажыццяўляльнасць бязмежна ідэалізаваных прадметаў навуцы наогул не ўласцівыя. Ідэалогія -- гэта суадносныя бязмежна ідэалізуючыя катэгарычна імператыўныя погляды людзей на сусвет у аспекце яго станоўчага або адмоўнага значэння для істотнага быцця чалавека, на чалавека і яго адносіны да сусвету, у якіх заключана заснаваная на бязмежных патрэбнасцях, інтарэсах, пачуццях, перажываннях, жаданнях, памкненнях і іншых жыццёвых пабуджэннях чалавека вера ў ажыццяўляльнасць бязмежна ідэалізаваных грамадска значных каштоўнасцей чалавечага быцця. Карацей кажучы, у аснове ідэалогіі ляжаць бязмежна ідэалізаваныя каштоўнасныя прадметы, якія мысляцца на аснове веры ажыццяўляльнымі і лёсавызначальна -- станоўча або адмоўна – закранаючымі быццё чалавека. У цэнтры любой ідэалогіі знаходзіцца бязмежна ідэалізаваны чалавек.

Ідэалогія не займаецца аб'ектыўным пазнаннем свету і чалавека, якімі яны існуюць безадносна да пабуджэнняў пазнаючага суб'екта бачыць іх тымі ці іншымі. Гэтым займаецца навука. Ідэалогія не займаецца заснаваным на аб'ектыўных ведах канструяваннем свету ў адпаведнасці з абмежаванымі патрэбнасцямі, інтарэсамі, каштоўнаснымі арыентацыямі. Гэтым займаецца інжынерыя. Ідэалогія не займаецца наўмысным ідэйным скажэннем сусвету ў мэтах маніпулявання свядомасцю людзей. Гэтым часта займаюцца палітычная прапаганда, палітычныя тэхналогіі. Ідэалогія робіць тое, на што ні навука, ні інжынерыя, ні прапаганда і палітычныя тэхналогіі не здольны. Яна асэнсоўвае сусвет як поле ўвасаблення абсалютных, бязмежна ідэалізаваных каштоўнасцей чалавечага быцця, якія мысляцца ажыццяўляльнымі. Такімі каштоўнасцямі могуць быць абсалютныя быццё і небыццё, матэрыя і дух, дабро і зло, любоў і нянавісць, справядлівасць і несправядлівасць, свабода і няволя, дасканаласць і антыдасканаласць, цудоўнае і пачварнае, узвышанае і нізкае, парадак і хаос, разумнае і антыразумнае, шчасце і няшчасце, сапраўднае і несапраўднае, гармонія і дысгармонія, форма і бясформеннасць, роўнасць і няроўнасць, жыццё і смерць, веліч і нікчэмнасць і інш. Усё, што бачыцца як маючае значэнне для існавання чалавека, можа быць прадметам каштоўнасных адносін да свету.

Яскравы прыклад сучасных ідэалагічных сістэм -- гэта анархізм, лібералізм, марксізм, фашызм, арыентаваныя на дасягненне ў вышэйшай ступені дасканалага грамадства, гэта сучасныя філасофскія і рэлігійныя вучэнні. Буйнейшыя ідэалагічныя сістэмы мінулага — гэта канцэпцыі Платона (ідэя ўвасаблення абсалютна цудоўнага), Арыстоцеля (ідэя ўвасаблення абсалютнай любві), Т. Аквінскага (ідэя ўвасаблення абсалютнай дабраты), Гегеля (ідэя ўвасаблення абсалютнай ісціны).

Каштоўнасна афарбаваныя бязмежна ідэалізаваныя прадметы, якія мысляцца на аснове веры ажыццяўляльнымі, з'яўляюцца ядром, вузлавымі пунктамі ідэалогіі, што арганізуюць увесь яе змест у сістэму.

Бязмежная iдэалізацыя (фр. idealisation ад фр. ideal -- вышэйшая дасканаласць, ідэал) як працэс -- гэта, па-першае, мысленае стварэнне прадметаў пасродкам абсалютызацыі, поўнага мысленага пазбаўлення межаў тых ці іншых рыс рэальных прадметаў, мысленае давядзенне гэтых рыс да "поўнага самавыражэння". Абсалютызаваныя рысы паўстаюць пры гэтым у "чыстым выглядзе", абстрагаваным ад абмежавання іх умовамі, якія неабходна ўласцівы рэальным прадметам. Па-другое, да бязмежнай ідэалізацыі адносіцца таксама мысленае канструяванне новых прадметаў з абсалютызаванымі рысамі. Бязмежная ідэалізацыя каштоўнасна афарбаваных прадметаў ажыццяўляецца ў станоўчы бок, у адмоўны бок або ў той і другі адначасова.

Атрыманыя ў выніку ідэалізацыі прадметы носяць назву ідэалізаваных або ідэальных (пераноснае значэнне ад ідэал, ideal, напр., “ідэальны газ”, “ідэальны крышталь” і інш) прадметаў. Іх ідэалізаваныя рысы не валодаюць мерай, г.зн. пэўнымі межамі. Яны бязмерныя, бязмежныя, бяскрайнія па сваіх характарыстыках. Разнавіднасцю такой бязмежнасці з'яўляецца прасторавая і часовая бясконцасць. Прыкладамі ідэалізаваных прадметаў з'яўляюцца "кропка" ў матэматыцы, "абсалютна чорнае цела" ў фізіцы, "ідэальны раствор" у хіміі, "машына Карно" ў тэхніцы, "машына Цьюрынга" ў кібернетыцы, "абсалютная свабода" ў сацыялогіі, "Ра" (бог сонца) у старажытнаегіпецкай рэлігійнай міфалогіі, праект абсалютна дасканалай "першай па годнасці дзяржавы" ў сацыяльных поглядах Платона, "катэгарычны імператыў" у этычнай канцэпцыі І. Канта, звышпачуццёвы "ўсемагутны бог" у сучасных рэлігіях, бясконцая "абсалютная ідэя" ў філасофіі Гегеля, "бясконцая матэрыя" ў марксісцкай філасофіі, "дабро і зло" як вечныя пачаткі ў маніхействе, "культ У. І. Леніна" ў марксізме-ленінізме, "Дон Кіхот" у мастацкай літаратуры, "Даная" ў жывапісе і інш. Прынцыпы, сфармуляваныя законы, канцэпцыі, праекты, мастацкія вобразы, рэгулятыўныя правілы, паняцці, у тым ліку катэгорыі, і г. д., у якіх мысляцца ідэалізаваныя прадметы, апраўдана называць проста ідэалізацыямі.


Последний раз редактировалось: Admin (Ср Ноя 27, 2013 12:57 pm), всего редактировалось 2 раз(а)

Admin
Admin

Сообщения : 238
Дата регистрации : 2013-03-12

Посмотреть профиль http://demiurgos.forum2x2.ru

Вернуться к началу Перейти вниз

ПРОДОЛЖЕНИЕ

Сообщение автор Admin в Вт Мар 12, 2013 8:31 pm

Ідэалізаваныя прадметы падзяляюцца на канечныя (напр., "машына Карно"), бясконцыя (напр., “бясконцая матэрыя” ў філасофіі марксізму) і канечна-бясконцыя (напр., "Хрыстос як богачалавек" у хрысціянскай рэлігіі). Неідэалагічнае, г.зн. рацыянальнае мысленне, у тым ліку навуковае, здольна мысліць магчымасць ажыццяўляльнасці ў практыцы і ў пазапрактычнай рэчаіснасці толькі таго, што не валодае бязмежнымі характарыстыкамі. Рацыянальнае мысленне -- гэта неідэалізуючы погляд на сусвет, на рэчаіснасць. 3 пункту гледжання рацыянальнага мыслення канечныя ідэалізаваныя прадметы наогул неажыццяўляльныя (напр., "акружнасць", цалкам дасканалае "камуністычнае грамадства"), і гэта паддаецца доказу практыкай. Ажыццяўляльнасць жа бясконцых ідэаізаваных прадметаў (напр., бясконцых "мэтанакіраванай свядомасці і матэрыі", якія філасофія Т. дэ Шардэна прызнае існуючымі) і канечна-бясконцых з боку іх бясконцасці (напр., "грамадства як формы руху бясконцай матэрыі", існаванне якой прызнае марксісцкая філасофія) наогул недаказальная рацыянальным шляхам. Рацыянальнае мысленне выкарыстоўвае ў якасці вырашальнага крытэрыю доказу абмежаваную па сваёй прыродзе чалавечую практыку. Яе наогул немагчыма прымяніць для абгрунтавання ідэі бясконцасці.

Ідэалізацыя выкарыстоўваецца ў навуцы, інжынерыі, мастацтве, у якіх ідэалізаваныя прадметы першапачаткова мысляцца як наогул неажыццяўляльныя, аднак маючыя -- ў наувуцы, інжынерыі, часткова ў неідэалагізаваным мастацтве -- прататыпы (правобразы) ў рэальным свеце ў выглядзе цалкам абмежаваных прадметаў і маючыя прататыпы ў ідэалагізаваным мастацтве ў выглядзе ідэалізаваных прадметаў. Ідэалізацыя таксама ўжываецца ў ідэалогіі, дзе яе ідэалізаваныя прадметы першапачаткова мысляцца як ажыццяўляльныя. Ідэалогія можа функцыянаваць у выглядзе асобнай спецыфічна аформленай сістэмы ідэй (напр., філасофскія трактаты, "Біблія"), а можа быць укропленай у навуковыя канцэпцыі, інжынерныя распрацоўкі, у творы мастацтва (напр., многія мастацкія творы Ж. П. Сартра).

Ідэалізацыя -- гэта важны метад навуковага пазнання. Са створанымі ў навуцы ідэалізаванымі прадметамі аперыруюць як з рэальнымі прадметамі і будуюць абстрактныя мадэлі рэальных прадметаў у іх мысленна даведзеным да "поўнага самавыражэння" выглядзе, што дазваляе больш глыбока зразумець іх сутнасць, тэарэтычна сфармуляваць адпаведныя законы ў "чыстым выглядзе". Пры даследаванні рэальных прадметаў навуковыя ідэалізаваныя прадметы вытлумачаюцца ў паняццях неідэалізаваных прадметаў шляхам уліку канкрэтных умоў, якія перашкаджаюць праяўленню ідэалізуемых рыс рэальных прадметаў у "чыстым выглядзе". Апісальныя навуковыя ідэалізацыі, як і ўсе дэскрыптыўныя навуковыя веды, не маюць нарматыўнага характару. Калі ж навуковыя веды, у тым ліку тыя, у якіх выкарыстоўваюцца навуковыя ідэалізацыі, прымяняюцца ў метадалагічнай функцыі, напр., у якасці парадыгмы, канкрэтных метадалогій, метадаў, методык, то яны набываюць разам з ідэалізаванымі прадметамі прэскрыптыўны, нарматыўны характар. Аднак гэтая нарматыўнасць не катэгарычная, а ўмоўная. Яна не прадпісвае пэўныя даследчыя дзеянні, а толькі "рэкамендуе" іх на аснове рацыянальнага доказу метадалагічнай эфектыўнасці тых ці іншых навуковых ведаў.

Дзякуючы сваёй апоры на рацыянальны доказ, асновай якога з’яўляецца практыка, любое навуковае палажэнне іманентна ўтрымлівае магчымасць сумнення ў яго ісціннасці і метадалагічнай эфектыўнасці, якія выключаюць безумоўную і катэгарычную па сваёй прыродзе веру. Наяўнасць такой магчымасці сумнення абумоўлена ўжо тым, што ў межах прызнання нематэрыяльнасці мыслення наогул немагчымы прамы доказ таго, што па-за нашымі ідэямі існуюць рэальныя неідэальныя пазнавальныя прадметы, у т. л. матэрыяльныя. У доказе існавання знешняга свету, паколькі гэта мысліцельная аперацыя, чалавек не ў стане выйсці за межы мыслення. Менавіта яно ацэньвае любы доказ як абгрунтаваны ці неабгрунтаваны.

У той жа час, абапіраючыся на практыку, чалавек, які цвяроза, рэалістычна, рацыянальна мысліць, набывае ўскосную ўпэўненасць у тым, што па-за яго мысліцельнымі аперацыямі і мысленнем у цэлым існуе знешні свет, які да таго ж хоць бы часткова паддаецца дакладнаму пазнанню. Аднак прымяняльна да навуковага пазнання канкрэтных рэальных прадметаў такая ўпэўненасць не мае катэгарычнасці, якая ўласціва веры. Таму ў навуцы любое даказанае ў якасці ісціннага палажэнне мае характар "вельмі моцнага, з вялікімі элементамі ўпэўненасці дапушчэння" (параўн. "прынцып фалібілізму" ў крытычным рацыяналізме). Для навукі такая яе форма ведаў мае вялікае станоўчае значэнне, паколькі яна не закрывае магчымасці крытычнага пераасэнсавання папярэдніх ведаў і далейшага навуковага пошуку. У той жа час яна дастатковая для таго, каб абапірацца ў навуковай і практычнай дзейнасці на даказаныя ў якасці ісцінных веды. У навуковым доказе элімінаваны як суб'ектыўна-прадузятыя каштоўнасныя адносіны пазнаючага суб'екта да пазнаваемага аб'екта, так і каштоўнасныя адносіны, заснаваныя на веры ў ажыцяўляльнасць ідэалізаваных прадметаў. Такі доказ надае навуковым ведам аб'ектыўны характар.

У адрозненне ад ідеалізаваных прадметаў фундаментальнай навукі, у якой яны каштоўнасна нейтральныя, у інжынерных, у тым ліку ў сацыяльна-інжынерных даследаваннях, якія асэнсоўваюць рэчаіснасць з пункту гледжання яе значэння для чалавека і арыентаваны на стварэнне прадметаў з зададзенымі характарыстыкамі, ствараемыя ідэалізаваныя прадметы здольны набываць каштоўнасную афарбоўку. Тут ідэалізаваныя прадметы з'яўляюцца не толькі сродкам каштоўнасна нейтральнага пазнання, але і ідэалізаванымі паказчыкамі пажаданага і непажаданага, і адпаведна, сродкамі ацэнкі адхілення рэчаіснасці ад ідэалізаваных форм, а таксама станоўчымі і адмоўнымі ідэалізаванымі каштоўнаснымі арыенцірамі ў інжынерным канструяванні (напр., "машына Карно", "абсалютна таталітарная дзяржава", "поўная сацыяльная роўнасць"). Ідэалізаваныя прадметы інжынернай навукі з боку іх каштоўнаснай афарбоўкі носяць нарматыўны характар, аднак дадзеная нарматыўнасць умоўная і абмежаваная, паколькі гэтыя прадметы мысляцца наогул неажыццяўляльнымі, аднак маючымі абмежаваныя прататыпы (абмежаваныя правобразы) ў рэальных каштоўнасных адносінах чалавека да свету і да самога сябе.

Суаднесенасцю з рэальнасцю адрозніваюцца строга навуковыя ідэалізаваные прадметы сацыяльнага пазнання ад "ідэальных тыпаў" М. Вебера, якім ён надае статус такіх ідэалізаваных прадметаў, якія карэнным чынам адрозніваюцца ад рэальнасці, супрацьстаяць ёй і таму не здольны прама яе адлюстроўваць. Вебер разглядае іх як выключна штучныя дапаможныя сродкі сацыяльнага пазнання.

Спецыяльная навука аб каштоўнасцях -- аксіялогія, якая пазнае з дапамогай навуковых сродкаў найбольш агульныя бакі каштоўнасных адносін чалавека да сусвету, таксама выпрацоўвае ідэалізаваныя прадметы, якія даюць не толькі каштоўнасна нейтральныя веды, але і здольны мець каштоўнасную афарбоўку (напр., абсалютныя дабро і зло, цудоўнае і пачварнае). Дадзеныя прадметы таксама мысляцца як неажыццяўляльныя, але маючыя абмежаваныя прататыпы ў каштоўнасным свеце чалавека. Таму яны маюць з боку каштоўнаснай афарбоўкі ўмоўную і абмежаваную нарматыўнасць.

У этыцы і ў эстэтыцы як навуках, у прававых навуках, таксама як і ў аксіялогіі, ідэалізаваныя прадметы не толькі з'яўляюцца інструментам атрымання каштоўнасна нейтральных ведаў, але і здольны мець каштоўнасную афарбоўку (напр., "ідэальная прававая дзяржава"). У апошнім выпадку яны выкарыстоўваюцца ў якасці мыслімых неажыццяўляльнымі ідэалізаваных правіл, узораў, арыенціраў, сродкаў, крытэрыяў ацэнкі рэчаіснасці, арганізацыі паводзін людзей і інш. Гэтыя ідэалізаваныя прадметы маюць з каштоўнаснага боку ўмоўную і абмежаваную нарматыўнасць.

Інжынерныя распрацоўкі (праекты, планы, праграмы і інш.), пакуль яны не прынягыя дырэкгыўна да рэалізацыі, таксама маюць умоўна-нарматыўны характар. Дадзеная нарматыўнасць, як і нарматыўнасць навуковай метадалогіі, выражаецца ў формуле: калі вы хочаце дасягнуць поспеху, то вам мэтазгодна дзейнічаць у адпаведнасці з дадзенымі распрацоўкамі. Дырэктыўнасць жа – гэта знешняя для распрацовак нарматыўнасць. Ідэалізаваныя прадметы (напр., “сацыяльная арганізацыя з выключна фармальнымі адносінамі”), якія выкарыстоўваюцца ў інжынерным канструяванні у якасці неажыццяўляльных арыенціраў і г. д., не прымаюцца дырэктыўна да рэалізацыі і заўсёды маюць умоўную і абмежаваную нарматыўнасць.

У мастацтве ідэалізаваныя прадметы маюць каштоўнасны характар. Ідэалізацыя тут прымяняецца як сродак мастацкага адлюстравання і канструявання каштоўнасцей рэчаіснасці ў пачуццёва-вобразнай форме, а таксама як сродак мастацкага выражэння ідэалагічных поглядаў. Гэтыя прадметы мысляцца і перажываюцца пасродкам мастацкіх вобразаў. Пры канструяванні мастацкіх ідэалізаваных прадметаў выкарыстоўваецца спосаб, падобны да спосабу пабудовы навуковых ідэалізаваных прадметаў. Ідэалізаваныя прадметы ў мастацтве ствараюцца ў асноўньм шляхам мысленнага давядзення да поўнай дасканаласці або антыдасканаласці тых бакоў рэчаіснасці, якія мастак асэнсоўвае (напр., "Фауст" і "Мефістофель" у "Фаусце" І. В. Гёте).

Усе мастацкія ідэалізаваныя прадметы першапачаткова мысляцца мастаком як нежыццяўляльныя ў тым выглядзе, які ён ім надае у мастацкіх вобразах. У неідэалагізаваных мастацкіх вобразах ідэалізаваныя прадметы задаюцца як такія, які здольны мець голькі абмежаваныя правобразы ў рэчаіснасці. Яны выкарыстоўваюцца ў большай ступені не для мастацкага адлюстравання каштоўнаснага свету, а для яго канструявання мастацкімі сродкамі ў якасці неажыццяўляльных каштоўнасных арыенціраў, ідэалаў, антыідэалаў, узораў, крытэрыяў ацэнкі рэчаіснасці і арганізацыі паводзін і дзейнасці людзей, іх адносін у каштоўнасным свеце і інш. Яны паказваюць пажаданыя ці непажаданыя напрамкі пабуджэнняў, імкненняў і г.д. Іх нарматыўнасць носіць умоўны і абмежаваны характар. У ідэалагізаваных мастацкіх вобразах мастацкія ідэалізаваныя прадметы задаюцца як такія, што мелі, маюць або здольны мець у якасці правобраза таксама ідэалізаваныя прадметы, але ў іншым, чым мастацкія ідэалізаваныя прадметы, выгляде. Гэта ідэалагічныя ідэалізаваныя прадметы. Ідэалогія катэгарычна настойвае на тым, што яны ажыццяўляльныя, а яе пріхільнікі вераць у іх ажыццяўляльнасць. Сам мастацкі ідэалізаваны прадмет у гэтым выпадку валодае ўмоўнай і абмежаванай нарматыўнасцю, а створаны мастаком ці іншымі людзьмі яго ідэалізаваны правобраз, які мысліцца ў якасці крыніцы ўтварэння гэтага мастацкага ідэалізаванага прадмета, валодае катэгарычный нарматыўнасцю, што ўласціва ўсім ідэалагічным ідэалізаваным прадметам.

Ідэалізаваныя предметы, якія першапачаткова мысляцца як наогул неажыццяўляльныя, могуць быць таксама плодам такой нястрымнай фангазіі, што не маюць нават аддаленага абмежаванага правобраза ў рэчаіснасці. Яны сустракаюцца, напр., у фантастычнай мастацкай літаратуры, у фальклоры, у казках. Такія ідэалізаваныя предметы таксама маюць з боку іх каштоўнаснай афарбоўкі ўмоўную і абмежаваную нарматыўнасць.

Ідэалогія, таксама як і навука, інжынерыя, мастацтва, выкарыстоўвае ідэалізаваныя прадметы. Найбольш агульны спосаб іх стварэння ідэнтычны спосабу стварэння навуковых, інжынерных і мастацкіх ідэалізаваных прадметаў. Паколькі ідэалогія выражае адносіны да свету з пазіцыі яго значэння для быцця чалавека, то яе ідэалізаваныя прадметы носяць каштоўнасны характар. Праўда, па зместу некаторыя з іх (напр., "бясконцыя прастора і час") падобныя да каштоўнасна нейтральных ідэалізаваных прадметаў фундаментальнай навукі (напр., на "бесканечную велічыню" ў матэматыцы). Часцей за ўсё гэта ідэалізаваныя прадметы, у якіх асэнсоўваюцца асновы сусвету. Аднак іх каштоўнасны характар можа не прызнавацца толькі тымі, хто ўвогуле не мысліць ідэалагічна. Іншая справа, што каштоўнасны змест ідэалізаваных прадметаў тых ці іншых “мёртвых" або існуючых ідэалогій не зразумелы для многіх. Але гэты змест заўсёды існуе для прыхільнікаў канкрэтных ідэалагічных вучэнняў. Навука аб ідэалогіі -- ідэолагазнаўства -- здольна выявіць з дапамогай рацыянальных сродкаў каштоўнасны змест любой ідэалогіі, калі ёсць магчымасць яе ўсебакова даследаваць.

Карэннае адрозненне ідэалізаваных прадметаў ідэалогіі ад ідэалізаваных прадметаў навукі, інжынерыі, мастацтва заключаецца ў тым, што прыхільнікамі ідэалогій яны першапачаткова мысляцца ажыццяўляльнымі (напр.. "абсалютная свабода", "богачалавек", "бясконцы дух"). Думка аб іх ажыццявімасці закладваецца ў змест ідэалогіі, у спосабы, метады, сродкі доказу і дэманстравання дадзенай ажыццявімасці, у пабудову асаблівай логікі адносін паміж ўключанымі ў структуру ідэалогіі (філасофскіх, рэлігійных і іншых ідэалагічных поглядаў) ідэямі ідэалізаваных прадметаў (напр., бясконцай духовнай субстанцыі) і абмежаваных прадметаў (напр., часовых канкрэтных матэрыяльных з'яў). Таму ў ідэалогіі ідэалізаваны, з пункту гледжання рацыянальнага мыслення, прадмет губляе статус ідэалізаванага і набывае статус рэальнага прадмета.

Думка аб ажыццяўляльнасці ідэалізаваных прадметаў, якая абавязкова прысутнічае ў ідэалогіі, не можа быць атрымана рацыянальным шляхам, г. зн. не можа быць даказана практычна. Па-першае, таму, што канечныя ідэалізаваныя прадметы ўвогуле неажыццяўляльныя. І гэта паддаецца доказу пасродкам практыкі. Па-друтое, таму, што ажыццявімасць канечна-бясконцых ідэалізаваных прадметаў з боку іх бясконцасці і бясконцых ідэалізаваных прадметаў наогул не даказальная і не абвяргальная рацыянальнымі сродкамі. Таму думка аб ажьццяўляльнасці ідэалізаваных прадметаў, якая закладваецца ў ідэалогію, грунтуецца на веры. Доказы, што ў ёй выкарыстоўваюцца, у тым ліку рацыянальнападобныя, заклінанні і інш., з'яўляюцца выключна дапаможнымі сродкамі, якія ніколькі не змяняюць сілу веры. Вера або ёсць, або яе няма.

Вера ў ідэалогіі -- гэта абсалютная, безумоўная перакананасць у ажыццявімасці ідэалізаваных прадметаў. Вера -- гэта душа ідэалогіі, якая надзяляе яе жыццём, дае ей прыхільнікаў. Так. для веруючага мыслення першабытных людзей змест іх міфаў бачыўся адпавядаючым рэальнасці. Такім жа бачыўся Гегелю змест яго вуэння аб абсалютнай ідэі. Пры адсутнасці прыхільнікаў у ідэалогіі яна ператвараецца ў казку (напр., першабытныя міфы), у чыста абстрактную ідэйную канструкцыю (напр., вучэнне Платона аб быцці), у іншую выдумку. Страта веры ў ажьшцяўляльнасць закладзеных у ідэалогію ідэалізаваных прадметаў прыводзіць ідэалогію да "смерці". Ад мінулага засталося многа мёртвых ідэалогій. Пры з'яўленні прыхільнікаў мёртвая ідэалогія "ажывае".

Вера выключае сумненне, крытычныя адносіны да прадмета веры, паколькі для сумнення, г. зн. няпоўнай упэўненасці ў яго ажыццяўляльнасці немагчыма знайсці падставу. Немагчыма крыху верыць, а крыху не верыць. Пераход ад адной веры да другой, ад веры да бязвер'я (калі апошні ўвогуле магчымы) адбываецца скачкападобна, без прамежкавых звёнаў у выглядзе сумнення, дапушчэння і г.д. Для веруючага яго ідэалагічныя погляды з'яўляюцца абсалютнай ісцінай. Таму колькі існуе жывых ідэалогій, столькі існуе ісцін веры, ні адна з якіх не мае перавагі над іншай з пункту гледжання рацыянальнага абгрунтавання. Ніводная ідэалогія наогул не здольна адпавядаць у сваёй аснове патрабаванням, якія прад'яўляюцца да аб'ектыўных ведаў, аб'ектыўнай ісціны.

У адрозненне ад навуковай упэўненасці, вера -- гэта не вынік рацыянальнага доказу. Яна апрыёрная, ў адрозненне ад рацыянальнага пазнання і яго дадзеных. Заснаваная на веры думка аб ажыццяўляльнасці ідэалагічных ідэалізаваных прадметаў фармулюецца ў катэгарычна імператыўнай форме. Таму змест ідэалогій, ядром кожнай з якіх з'яўляюцца ідэалізаваныя прадметы, носіць катэгарычна нарматыўны характар. Катэгарычнасць ідэалогіі безумоўна абавязвае кожнага яе прыхільніка разумець сусвет, ставіцца да яго і дзейнічаць у ім так, як гэта прадпісвае пэўная ідэалогія, якой ён адданы. 3 прычыны сваёй катэгарычнасці ўсе ідэалагічныя погляды, вучэнні, канцэпцыі скрыта ці адкрыта нецярпімы адно да аднаго і да выключна рацыянальнага асэнсавання рэчаіснасці. Прэтэнзіі кожнай ідэалогіі на абсалютную ісціну не пакідаюць месца для такіх жа прэтэнзій іншых ідэалогій і для навуковых ведаў. Таму ўсе шчыра веруючыя -- гэта ў той ці іншай меры фанатыкі, актыўныя ці пасіўныя, адкрытыя ці скрытыя, стрыманыя ці апантаныя да вар'яцтва.

Выключна рацыянальны погляд на рэчаіснасць несумяшчальны з прэтэнзіяй ідэалогіі на катэгарычную ісціннасць. Таму рацыянальныя, у тым ліку навуковыя погляды, якія ўключаюцца ў ідэалогію, набываюць у ёй не ўласцівую ім катэгарычную нарматыўнасць. Праўда, калі ўключаюцца развітыя навуковыя канцэпцыі, то яны не паддаюцца поўнаму растварэнню ў ідэалогіі і захоўваюць частковае неідэалагічнае значэнне. Многія ідэолагі, асабліва сучасныя, улічваюць высокі давер у грамадстве да навукі і актыўна выкарыстоўваюць для падмацавання веры формы, сродкі і вынікі навуковага мыслення і пазнання. Так дзейнічае, напр., марксісцкая філасофія, якая апрыёры абвяшчае сябе па-сапраўднаму навуковай, адзіна ісціннай, а ўсе філасофска-ідэалістычныя і рэлігійныя вучэнні -- ненавуковымі, памылковымі. Аднак у сапраўднасці рацыянальныя кампаненты выконваюць у ідэалогіі выключна дапаможную функцыю і не змяняюць яе пазарацыянальную катэгарычна нарматыўную прыроду.

Паколькі ідэалагічныя ідэалізаваныя прадметы нярэдка з'яўляюцца вынікам не фантазіі, а абсалютызацыі розных бакоў рэчаіснасці, то ў ідэалогіях у тым ці іншым выглядзс могуць змяшчацца аб'ектыўныя веды, якія атрыманы сродкамі самой ідэалогіі. Напр., у канцэпцыі абсалютнай мэтавай прычыны Арыстоцеля змяшчаецца ў пазарацыянальнай абалонцы правільная ідэя мэтазгоднай арганізацыі некаторых форм рэчаіснасці (жывых сістэм, грамадства і інш.). Аднак аб'ектыўныя веды, якія здабываюць сродкамі ідэалогіі, не маюць строгай навуковай формы, дэфармаваны прывязкай іх да ідэалагічных ідэалізаваных прадметаў і маюць катэгарычна нарматыўныя рысы, а таму для іх вылучэння з ідэалогіі патрабуецца складаная сістэма спецыяльных рацыянальных прыёмаў. Цяпер, калі навука развітая, эфектыўней здабываць аб'ектыўныя веды сродкамі самой навукі. У той жа час існуе вельмі складаная для вырашэння праблема распрацоўкі дакладных крытэрыяў і сродкаў адрознівання ідэалагічных ідэалізаваных прадметаў ад ідэалізаваных прадметаў навукі, інжынерыі, мастацтва і ад неідэалізаваных прадметаў.

Усе людзі валодаюць здольнасцю да рацыянальнага, неідэалізуючага рэчаіснасць мыслення з яго даказнай логікай. Без яго яны не выжылі б у бліжэйшым асяроддзі. Многія асэнсоўваюць свет і адносяцца да яго выключна рацыянальна. У той жа час шмат людзей валодаюць таксама здольнасцю да пазарацыянальнага (экстрарацыянальнага) мыслення, якое заснавана на ідэалізуючых адносінах да рэальнасці і, адпаведна, на логіцы веры, і мае ў іх перавагу над рацыянальным мысленнем. Людзі з такім мысленнем кіруюцца пераважна ідэалогіяй. Рацыянальнай мысленне і пазарацыянальнае мысленне належаць свядомасці. Акрамя свядомасці, у псіхіцы чалавека ёсць неўсвядомленае, якое зназодзіцца за межамі мыслення, напр., абумоўленае інстынктамі. Для яго апісання прымяніма паняцце ірацыянальнага (лац. irrationalis – неразумны). Дзяленню мыслення на рацыянальнае і пазарацыянальнае (экстрарацыянальнае) можна знайсці аддаленую аналогію ў еўрапейскай філасофскай думцы, ад Платона да Гегеля, у выглядзе дзялення яго (кожным філосафам з дапамогай сваіх крытэрыяў) на “разважнасць” і розум.

Асэнсавана-ацэначныя адносіны людзей да сваіх думак аб свеце ў выглядзе ўпэўненасці або няўпэўненасці ў іх ісціннасці ці няісціннасці -- гэта неабходная характарыстыка ісціны і памылкі. Упэўненасць ці няўпэўненасць рацыянальнага мыслення, якое з прычыны асаблівасцей сваёй логікі аперыруе як з магчымай рэальнасцю толькі абмежаванымі прадметамі (рэчамі, працэсамі, адносінамі, уласцівасцямі, каштоўнасцямі, пабуджэннямі і інш.) і разглядае свае ідэалізаваныя прадметы толькі як дапаможныя сродкі пазнання і канструявання абмежаваных прадметаў, у ісціннасці ці памылковасці (неадэкватнасці) думак аб сусвеце нейтральныя у адносінах да патрэбнасцей, інтарэсаў, пачуццяў, перажыванняў і інш. пабуджэнняў чалавека, носяць лагічны характар і абумоўлены прынцыпамі, законамі, правіламі, метадамі, прыёмамі доказу думак практыкай. Гэты доказ наогул не здольны быць абсалютным. Таму ніякія рацыянальныя, у тым ліку навуковыя веды самі па сабе не ў стане валодаць катэгарычнай імператыўнасцю (нарматыўнасцю), крыніца якой – гэта бязмежныя пабуджэнні людзей. Катэгарычна імператыўны характар рацыянальныя веды могуць набываць звонку, напр., пры іх уключэнні ў ідэалогію, а таксама пры іх выкарыстанні ў дырэктыўных упраўленчых рашэннях (дырэктьгўныя мэта, праект, план і інш.).

Вера пазарацыянальнага (экстрарацыянальнага) мыслення як катэгарычная перакананасць у ажыццяўляльнасці ідэалагічных ідэалізаваных прадметаў абумоўлена бязмежньмі (ідэалізаванымі) пабуджэннямі, якія ўласцівыя людзям, што схільныя да веры. Дадзеныя пабуджэнні ўяўляюць сабой прыроджаную схільнасць гэтых людзей да эмацыянальна-пачуццёвага ўспрыняцця сусвету ў бязмежжным выглядзе, да бязмежных жаданняў, перажыванняў, пачуццяў, патрэбнасцей, інтарэсаў і інш. жыццёва значымых пабуджэнняў. 3 пазіцый дадзеньгх пабуджэнняў, у напрамку на іх пазарацыянальнае мысленне асэнсоўвае і ацэньвае рэчаіснасць, канструюе яе і спосабы жыццядзейнасці чалавека. Гэта могуць быць патрэбнасці ў абсалютна дасканалым грамадстве, у поўнай свабодзе волі, у бяссмерці душы, у абсалютным сэнсе жыцця, у абсалютнай уладзе, у бязмерным багацці і інш., пачуцці абсалютных любві, прыгажосці, справядлівасці, несправядлівасці, трагічнага і інш., перажыванні бязмерных адчаю, гора, радасці, задавальнення, адказнасці, заклапочанасці, жаху і інш. Ідэалізаваныя пабуджэнні існуюць незалежна ад асэнсаваных намераў і намаганняў людзей і з неадольнай неабходнасцю абумоўліваюць веру ў ажыццяўляльнасць ідэалізаваных прадметаў: я валодаю пачуццём бязмежнага, я перажываю бязмежнае, я адчуваю патрэбу ў бязмежнай рэчаіснасці, значыць, веру, што бязмежнае ажыццяўляльна, што яно не можа не быць ажыццяўляльным.

Ідэалізаваныя пабуджэнні катэгарычна імператыўныя, валодаюць безумоўнай матывуючай сілай у асэнсаваным быцці асобы, для якой уласцівы такія пабуджэнні, і праяўляюцца ў выглядзе страсці. У імя іх нярэдка ахвяруюць сваім жыццём. Вера ўяўляе сабой адзінства эмацыянальна-пачуццёвага, лагічнага і паводзіннага кампанентаў. Апошні заключаецца ў катэгарычна імператыўнай устаноўцы на дзеянні ў адпаведнасці з ідэалізаванымі пабуджэннямі і ідэалізуючымі думкамі аб свеце. Ідэалізаваныя пабуджэнні надаюць пазарацыянальнаму мысленню катэгарьгчна імператыўны характар і абумоўліваюць яго спецыфічную логіку. Логіка рацыянальнага мыслення пабудавана ў адпаведнасці з асаблівасцямі абмежаваных прадметаў рэальнасці і таму не валодас катэгарычнай імператыўнасцю, а логіка пазарацыянальнага мыслення пабудавана ў адпаведнасці з асаблівасцямі бязмежных пабуджэнняў і мае катэгарычна імператыўны характар.

Да веры немагчыма схіліць таго, хто не мае ідэалізаваных пабуджэнняў, а такіх людзей шмат. Да веры немагчыма таксама прымусіць, паколькі яна можа быць верай у ажыццяўляльнасць толькі тых ідэалізаваных прадметаў, змест якіх адпавядае ідэалізаваным пабуджэнням канкрэтных асоб. Вера ў ажыццяўляльнасць пэўных ідэалізаваных праметаў можа быць толькі актам асабістага выбару ў адпаведнасці з асаблівасцямі асабістых ідэалізаваных пабуджэнняў. Пры гэтым ідэалізаванаму прадмету веры не абавязкова нават мець ажыццяўляльны з рацыянальнага пункту погляду абмежаваны прататып (напр., "рай", "пекла").

Калі рацыянальны доказ ажыццяўляльнасці неідэалізаваных прадметаў носіць аб'ектывавана-безасабовы характар, то вера ў ажыццяўляльнасць ідэалізавных прадметаў асобасная. Прадмет веры неабходна мысліцца веруючымі як лёсавырашальна звязаны з іх асабістым быццём. Вера ў існаванне ідэалізаваных прадметаў немагчыма, калі не канстытуіруецца іх сувязь з асабістым быццём суб'ектаў веры. У той жа час вера ў ажыццяўляльнасць ідэалізаваных прадметаў не тоесная намерана прадузятаму, адвольнаму погляду на свет, а таксама погляду на свет у адпаведнасці з капрызамі, афектамі.

Ідэалізаваныя пабуджэнні асобы, якія дэтэрмінуюць яе веру, складваюцца незалежна ад яе асэнсаваных намераў, паколькі здольнасць да іх у людзей, схільных да веры, носіць прыроджаны характар. Канкрэтны ж змест ідэалізаваных пабуджэнняў асобы фарміруецца ў працэсе яе станаўлення пад уплывам сацыяльнага асяроддзя, у культуры якога гэты змест замацоўваецца, перапрацоўваецца, развіваецца і служыць функцыі арыентацыі асобы на грамадства і на чалавецтва. У далейшым ён ўзбагачаецца пад уплывам як сацыяльнага асяроддзя, так і асабістага жыццёвага вопыту, асабістай творчасці. Індывідуальная творчасць узбагачае трамадска значымы змест ідэалізаваных пабуджэнняў асоб, які замацоўваецца ў культуры.

У ідэалізаваных пабуджэннях праяўляецца пасіянарнасць, якая ўласціва многім асобам, іх прыроджаная схільнасць ставіць мэты, яіая перавышаюць неабходнасць забеспячэння індывідуальнага фізічнага жыцця, і дзейнічаць у адпаведнасці з імі. Сама здольнасць да пасіянарнасці з'яўляецца важным кампанентам механізму арыентацыі індывідаў, якія ёю валодаюць, на забеспячэнне жыццядзейнасці чалавечага віду Homo sapiens, на падпарадкаванне індывідуальнага жыцця жыццядзейнасці віду Homo sapins як самарэгулюемай індывідуальна-надіндывідуальнай сістэмы. У ідэалізаваных пабуджэннях індывідаў праяўляюцца ў персаніфікаванай ідэалізаванай форме функцыі забеспячэння жыццяздольнасці чалавечага віду, разнастайных чалавечых супольнасцей як носьбітаў відавога чалавечага жыцця.

Ідэалізаваныя пабуджэнні і заснаваныя на іх вера і пазарацыянальнае (экстрарацыянальнае) мысленне -- гэта эвалюцыйна самы старажытны, першасны, вельмі недасканалы надгенетычны механізм арыентацыі чалавечых індывідаў на забеспячэнне жыцця чалавечага віду, які праяўляецца і ў многіх сучасных людзей. Вера ў ажыццяўляльнасць грамадска значымых ідэалізаваных прадметаў выступае сродкам жорсткага адназначнага абумоўлення арыентацыі жыццядзейнасці валодаючых ёю людзей на гэтыя прадметы, а праз іх -- на грамадства, на чалавечы від. Яна валодае такой мабілізуючай волю сілай, якая супастаўляльна з сілай дзеяння генетычных праграм.

Аднак паколькі канкрэтны змест ідэалізаваных пабуджэнняў не зададзены ў выглядзе прыроджанай схільнасці асобы, а фарміруецца ў працэсе развіцця сумеснай жыццядзейнасці людзей і індывідуальнай творчасці, то ён не заўсёды адназначна увязаны з патрэбнасцямі забеспячэння жыцця чалавечага віду і канкрэтных чалавечых супольнасцей. Напр., існавалі і існуюць многа антыгуманных ідэалогій, якія прама арыентаваны на падрыў жыццяздольнасці чалавецтва. У той жа час паслядоўная арыентацыя нават на самыя гуманныя ідэалізаваныя прадметы здольна нанесці і наносіць велізарную шкоду як асобным народам, так і ўсяму чалавецтву, паколькі такія прадметы наогул або неажыццяўляльныя, або іх ажыццяўляльнасць недаказальная рацыянальным шляхам.

У першабытным грамадстве з яго прымітыўнай жыццядзейнасцю і неразвітымі вераваннямі ідэалагічная вера пры ўсім яе негатыўным уплыве не падрывала асновы жыццяздольнасці чалавецтва і прыносіла вялікую карысць у згуртаванні людзей, у арганізацыі родаплемянных супольнасцей як галоўных на той час адзінак існавання чалавечага віду, хоць і згубіла многія з іх. Ва ўмовах сучасных вельмі складаных працэсах жыццядзейнасці чалавецтва і яго інтэграцыі выкарыстанне ідэалагічнай веры ў якасці ідэйнай асновы эфектыўнага ўладкавання грамадства і чалавецтва і кіравання імі здольна згубіць не толькі асобныя народы, але і ўсё чалавецтва.

Бязмежныя пабуджэнні і вера ў магчымасць іх рэалізацыі з'яўляюцца магутнымі дэтэрмінантамі паводзін многіх асоб, грамадскага жыцця і гістарычнага працэсу.

Апублікавана: Антанюк Г. А. Ідэалогія, ідэалізацыя і вера // Гуманитарно-экономический вестник”. -- Минск, 1998, № 2 (9). C. 38—47.

Аўтар унёс у першапачаткова апублікаваны тэкст удакладненні.

Аўтар Антанюк Георгій Аляксандравіч, доктар філасофскіх навук, прафесар (Беларусь, Мінск).

Асноўныя працы аўтара па ідэалогіі, якія з'яўляюцца паступальным развіццём ім сваёй канцэпцыі сутнасці ідэалогіі: Ідэалогія // Беларуская энцыклапедыя. – Мн., Беларуская энцыклапедыя, 1998. Т. 7; Марксистская философия, вера и новый рационализм // Гуманитарно-экономический вестник. -- Минск, 1997, № 4, Demiurgos.communityhost.ru, 17. 09. 07; Ідэалогія, ідэалізацыя і вера // Гуманитарно-экономический вестник. -- Минск, 1998, № 2, Demiurgos.communityhost.ru, 13. 12. 2007; Идеология, идеализация и вера // Demiurgos.communityhost.ru, 13. 12. 2007; Социальная идеализация, идеология и общество // Гуманитарно-экономический вестник. -- Минск, 1998, № 4, Demiurgos.communityhost.ru, 6. 06. 07; Идеология и государство // Субъективные притязания и объективная логика в развитии общества переходного периода. -- Гродно, 1998, Demiurgos.communityhost.ru, 8. 06. 07; Идеологи и правители (антиидеологическая защита государства и его правителей) // Гуманитарно-экономический вестник. -- Минск, 1999, № 2, Demiurgos.communityhost.ru, 4. 06. 07; Правитель, идеологическая вера и рационализм (правителям государств на заметку). -- // Kreml.org, 1. 03. 04, Demiurgos.communityhost.ru, 8. 09. 07; Большая стирка мозгов может не получиться // Белорусский рынок (Белорусы и рынок). -- Минск, № 8, 1-8. 04. 2004; Идеологическая вера и религиозный экстремизм // Kreml.org, 10. 11. 04, Demiurgos.communityhost.ru, 12. 08. 07; Деидеализация и антиидеализация как методы критики идеологий // Demiurgos.communityhost.ru, 28. 08. 2007, lib.mexmat.ru,
12. 9. 2007.


Аўтар Антанюк Георгій Аляксандравіч, доктар філасофскіх навук, прафесар (Беларусь, Мінск).

Былы адрас текста «ФОРУМ АНТОНЮК. ВМЕСТЕ СОЗДАЕМ ЛИЧНОЕ МИРОПОНИМАНИЕ»: http://demiurgos.communityhost.ru./

Сённяшні адрас тэкста "ГЕОРГИЙ. МИРОПОНИМАНИЕ": http://demiurgos.sosbb.ru./

При использовании помещенных на данном форуме материалов ссылка на его адрес http://demiurgos.sosbb.ru обязательна.

Пры выкарыстанні змешчаных на гэтым форуме матэрыялаў спасылка на яго адрас http://demiurgos.sosbb.ru абавязковая.

Гл. таксама навуковыя працы аўтара на яго аднатыпных сайтах http://heorhi.livejournal.ru, http://poleschuki.livejournal.ru, http://belorussiyane.ru, http://heorhi.ru.gg, а таксама на чужых сайтах (http://kreml.org, http://lebedev.ru, http://sciteclibrary.ru, http://dxdy.ru (на http://lib.mexmat.ru), http://kasparov.ru і інш.).


Admin
Admin

Сообщения : 238
Дата регистрации : 2013-03-12

Посмотреть профиль http://demiurgos.forum2x2.ru

Вернуться к началу Перейти вниз

Re: ИДЕОЛОГИЯ, ИДЕАЛИЗАЦИЯ И ВЕРА

Сообщение автор Спонсируемый контент


Спонсируемый контент


Вернуться к началу Перейти вниз

Вернуться к началу


 
Права доступа к этому форуму:
Вы не можете отвечать на сообщения